Urlopy rodzicielskie – co warto wiedzieć?

Biorąc pod uwagę fakt, że Polska znajduje się w okresie niżu demograficznego, ustawodawca wprowadził szereg unormowań mających zachęcić młodych ludzi do prokreacji. Jakie są najważniejsze? Co warto wiedzieć?

Urlop macierzyński

Z tytułu urodzenia dziecka przysługuje urlop macierzyński, którego długość uzależniona jest od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie, np.: 20 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka, 31 tygodni przy urodzeniu dwojga, itd.

Urlop macierzyński można rozpocząć jeszcze przed samym porodem, maksymalnie na 6 tygodni przed przewidywaną datą rozwiązania. Po porodzie kobieta musi wykorzystać 14 tygodni urlopu (okres połogu), a swój wcześniejszy powrót musi zgłosić swojemu pracodawcy pisemnie, na 14 dni przed planowaną datą rozpoczęcia pracy. Pozostałą, niewykorzystaną część urlopu macierzyńskiego, może przepisać na ojca dziecka, nie jest to natomiast konieczne.

Dodatkowy urlop macierzyński oraz urlop rodzicielski

Bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego, pracownikowi ojcu i matce przysługuje prawo do dodatkowego urlopu macierzyńskiego. Wymiar tego urlopu to 6 tygodni w przypadku urodzenia 1 dziecka, 8 tygodni w przypadku porodu mnogiego. Urlop rodzicielski przysługuje w wymiarze 26 tygodni.

Dodatkowy urlop macierzyński oraz urlop dodatkowy są uprawnieniami przysługującymi obojgu rodzicom. Ich wymiar liczy się jednakże łącznie. Można je też wykorzystywać w częściach, przy czym ustawodawca wprowadził tutaj też pewne ograniczenia. Dodatkowy urlop macierzyński, może być podzielony maksymalnie na 2 części, każda musi trwać minimum tydzień. Urlop rodzicielski można natomiast podzielić na 3 części- każda minimum 8 tygodni.

Zasiłek macierzyński

W trakcie korzystania z wyżej wymienionych uprawnień rodzicom przysługuje prawo do zasiłku macierzyńskiego wypłacanego ze środków ubezpieczenia chorobowego. Wysokość zasiłku zależy od momentu określenia, z których uprawnień pracownik będzie korzystał – decyduje tutaj moment złożenia wniosku.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego to:

  • 100% podstawy wymiaru, przez 20 tygodni urlopu macierzyńskiego oraz 60% podstawy wymiaru przez 6 tygodni dodatkowego urlopu macierzyńskiego i  26 tygodni urlopu dodatkowego. Wnioski do pracodawcy należy w takim przypadku złożyć pisemnie, 7 dni przed rozpoczęciem określonego urlopu;
  • 80% podstawy wymiaru przez okres trwania wszystkich urlopów pod warunkiem, że pracownik złoży stosowny wniosek na 14 dni od daty porodu.

Urlop ojcowski

Oprócz wyżej omówionych uprawnień pracownikowi (ojcu) przysługuje prawo do  urlopu ojcowskiego. Jego wymiar to 2 tygodnie i co warto zauważyć, pracownik – ojciec może go wykorzystać jednorazowo. Wniosek o urlop ojcowski należy złożyć maksymalnie na 7 dni przed jego rozpoczęciem, nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia, wraz z odpisem lub kopią aktu urodzenia dziecka.

Za okres przebywania na urlopie ojcowskim pracownikowi – ojcu przysługuje prawo do zasiłku macierzyńskiego w wysokości 100 % podstawy wymiaru.

Urlop wychowawczy

Pracownik posiada również prawo do nieodpłatnego świadczenia – urlopu wychowawczego. Urlop wychowawczy przysługuje w wymiarze do 36 tygodni i może zostać wykorzystany przez pracownika – rodzica, zatrudnionego przez co najmniej 6 tygodni (ogólny okres wymaganego zatrudnienia). Urlop wychowawczy jest udzielany na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 5 lat, a z puli 36 tygodni każdy rodzic otrzymuje miesiąc do wyłącznej dyspozycji (niezbywalne prawo).

Obniżenie wymiaru czasu pracy

Pracownik może złożyć wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy w okresie uprawniającym do urlopu rodzicielskiego (nie mniej niż do 1/2 etatu). Warto tutaj zwrócić uwagę na fakt, iż pracodawca nie może odmówić mu tego prawa. Okres korzystania z obniżonego wymiaru czasu pracy to maksymalnie 12 tygodni, pracownik nie może w tym czasie zostać zwolniony z pracy z przyczyn innych niż likwidacja pracodawcy bądź ogłoszenie jego upadłości. Dopuszczalne jest natomiast zwolnienie pracownika z winy leżącej po jego stronie, np. na skutek rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych. Pracownik może korzystać z prawa do obniżenia wymiaru czasu pracy naprzemiennie z urlopem wychowawczym, np. korzystać najpierw z 6 tygodni urlopu wychowawczego, następnie złożyć wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy i wrócić do pracy, a potem złożyć kolejny wniosek o urlop wychowawczy.

Wszystkie wyżej omówione uprawnienia, tj. urlop wychowawczy oraz obniżenie wymiaru czasu pracy muszą zostać poprzedzone pisemnym wnioskiem pracownika, co najmniej na dwa tygodnie przez ich rozpoczęciem.

Urlopy okolicznościowe oraz pozostałe uprawnienia przysługujące rodzicom w miejscu pracy

Oprócz omówionych powyżej uprawnień pracownikowi przysługują jeszcze:

  1. Prawo do urlopu okolicznościowego, z okazji urodzenia dziecka w wymiarze dwóch dni.
  2. Pracownika- rodzica opiekującego się dzieckiem do lat 4, nie można bez jego zgody: delegować poza stałe miejsce zatrudnienia, zatrudniać do pracy w godzinach nadliczbowych oraz porze nocnej, zatrudniać w systemie przerywanego czasu pracy.
  3. Pracownica karmiąca dziecko piersią ma prawo do przerw na karmienie wliczanych do czasu pracy, w wymiarze: 2 razy po 30 min (jeżeli karmi jedno dziecko), 30 min. jeżeli czas pracy mieści się w granicy od 4 do 6 godzin dziennie.
  4. Zwolnienie na opiekę nad dzieckiem w wieku do lat 14 ( 2 dni w roku).
  5. Zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad chorym dzieckiem
    (wysokość 80 % podstawy wymiaru zasiłku).

Podstawa prawna:

  • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 ze zm.),
  • Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r.o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa( Dz.U. 1999 nr 60 poz. 636 ze zm.)